Een gitzwarte dag

vrijdag 18 mei 2018

Dat klinkt nogal dramatisch: een gitzwarte dag. Maar zo beschouw ik deze 18de mei 2018 toch wel.
Regionaal Archief Tilburg heeft 258 registers met bevolkingsinformatie offline moeten halen. Ruim 400.000 records die niet meer doorzocht mogen worden vanwege de aanstaande invoering van de Algemene Verordening Gegevensbeheer, de AVG. Ik heb er al eerder over geschreven op dit blog.

Ik ben een groot deel van mijn arbeidzame leven bezig geweest om zoveel mogelijk informatie gratis online te krijgen en te houden. Dat komt voor een belangrijk deel uit de stellige overtuiging dat een archiefdienst er is om de bewaarde gegevens zo breed mogelijk te verspreiden. Openheid van zaken geven. In de afgelopen 30 jaar waarin ik actief ben heeft zich dat ontwikkelt van een fysieke papieren raadpleging naar steeds betere en uitgebreide digitale beschikbaarstelling.
Het internet was en is een zegen voor archiefdiensten die onderzoekers van allerlei pluimage zo optimaal mogelijk in staat willen stellen om onderzoek te doen. Ruimhartig en gratis. Mensen toegang geven tot informatie die hen helpt om te ontdekken waar ze vandaan komen, een verhaal te reconstrueren over hun herkomst, de belevenissen van hun familie e.d. vast te leggen, en soms om familiegeheimen te ontdekken. Identiteit kweken. Kleur geven aan je afkomst. Zelf, zelfstandig en met behulp van de techniek die ons allen ten dienste staat. Democratisering van het gebruik van archieven in optima forma. Hoe mooi is dat!

De AVG slaat daar een groot gat in. Waarom? Dat is eigenlijk onduidelijk. Waarom de gegevens die bijna 80 jaar geleden zijn verzameld nu niet ingezien mogen worden kan eigenlijk niemand uitleggen. De motivatie: het staat in de wet. Dat is waar. En in een rechtstaat heb je je aan de wet te houden. Als iedereen daar zijn of haar eigen draai aan gaat geven, dan wordt het er niet beter op. Maar in dit geval is er echt geen enkele reden om deze beperking op te leggen. Het dient geen enkel doel. Juristen lachen zich ongetwijfeld een kriek.

Het frustreert me heel erg dat we deze stap hebben moeten zetten. Bah!

AVG weg ermee! - Gastcolumn voor het Archievenblad

vrijdag 2 maart 2018

Soms spelen er zaken die mij inspireren om er wat over papier te zetten. Gelukkig kon ik ook deze keer weer terecht bij de redactie van het Archievenblad om mijn gastcolumn gepubliceerd te krijgen. Maar naast de papieren versie is de digitale versie eigenlijk nog belangrijker. Daar heb ik mijn eigen weblog nog steeds voor!

Het onderwerp is de AVG, de Algemene Verordening Gegevensbescherming. Het is de Europese versie van privacywetgeving die nogal verregaande gevolgen heeft voor de archieven in Nederland. In dit land zijn we al langer druk doende om de openbaarheid van informatie te vergroten en de overbrengingstermijn van archieven (en dus overheidsinformatie) te verkorten. Het democratisch principe van openheid en transparantie van bestuur heeft het nodig dat de overheidsinformatie sneller voor de burgers beschikbaar komt. De AVG zorgt voor een heleboel stappen terug en kan er zelfs toe leiden dat er minder informatie wordt bewaard voor de eeuwigheid. En dat alles onder het mom van privacybescherming. Gemakshalve wordt daarbij vergeten dat een heleboel informatie van oudsher openbaar is. En dat niet zomaar, maar met reden. Dat geldt voor onderwerpen als bouwvergunningen en -tekeningen, verslagen van openbare (!) raadvergaderingen van de gemeenteraad en andere organen, openbare rechtszittingen van rechtbanken e.d.

De toenemende angst van (een groep) burgers en instellingen, gevoed door de ontwikkelingen rondom het internet, leidt tot een steeds verdere beperking van diezelfde openbaarheid. De openbaarheid die in sommige gevallen een preventieve waarde heeft en in ander gevallen het controleren van de overheid en rechtsgelijkheid bevordert komt nu onder druk te staan. Handige politici en andere mensen met macht kunnen hier misbruik van maken en hun eigenbelang laten prevaleren zonder dat de informatie openbaar wordt of zelfs maar bewaard blijft. Het is een reëel gevaar. Archivarissen zitten te slapen en vinden het eigenlijk niet zo'n probleem. In die wereld, waar ik werk, is het bewaren nog steeds belangrijker dan beschikbaar stellen. Dat steekt me al heel lang. Mooie gelegenheid om weer eens wat stoom af te blazen.


AVG weg ermee!

De afgelopen maanden is er een toegenomen berichtgeving over de invoering van de nieuwe AVG (Algemene Verordening Gegevensbescherming) en de gevolgen die dat heeft voor de beschikbaarstelling van informatie door archiefdiensten. De Europese meetlat wordt langs onze archieven gelegd. That’s one small step for Europe, one giant leap backwards for the Netherlands. Terug naar de 19de eeuw wel te verstaan.

Archivarissen zijn beheerders. Het blijkt maar weer eens. Wat jammer dat nog steeds het dogma van de doos en de veilige (!) harde schijf de archiefwereld regeert en tegelijkertijd ook steeds meer buiten spel zet. Maatschappelijk relevant, dat willen we toch zijn? Hoe maatschappelijk relevant ben je nog als alle informatie straks pas na 100 jaar openbaar is? De relevantie bestaat uit het beschikbaar stellen van de informatie die je als archiefdienst in beheer hebt. Dat is het grootste doel, de reden waarom archieven bewaard worden. Gebruiken die handel.

De discussie gaat met name over de teloorgang van de openbaarheid van informatie over personen. Het meest bespottelijk is de beperking van de openbaarheid en dus de beschikbaarheid van persoonsinformatie. De gezinskaarten, die vanaf 1939 (!) zijn vervangen door de persoonskaart, mogen straks niet langer online staan en vrij gebruikt worden. Nog een bizar voorbeeld: De namen van burgers in de notulen van de openbare (!) vergadering van gemeente- en andere besturen moeten geanonimiseerd worden. Het recht om vergeten te worden is blijkbaar belangrijker dan het recht om te herinneren.

Het recht om te herinneren. Maakt iemand zich daar eigenlijk wel druk om? Waarom zijn de archivarissen niet meteen op de barricade gesprongen om paal en perk te stellen aan deze drastische ingreep in de openbaarheid. Archiefdiensten, die gaan toch over beschikbaar stellen? Recht op informatie? Transparantie van bestuur? Blijkbaar niet. Een beperking van beschikbaarstelling daar wordt de gemiddelde archivaris niet warm of koud van. Vernietigingslijsten, een dichtgetimmerd e-depot, dat is hardcore archiefwerk. De onderzoekende medelander die moet maar gewoon geduld hebben en wachten.

Archieven gaan over identiteit. Wie ben je, waar kom je vandaan. Goed en fout. Ze gaan over natie, provincie, plaats, buurt en club. De onderdelen van het leven die je kleur, geur en smaak geven. Als het aan de archivarissen van nu ligt, dan is die identiteit niet relevant en schikken we ons braaf naar de grillen van het bestuur. Zolang de dozen maar mooi genummerd op een rijtje in de stellingen staan kan ons niets gebeuren.

Uit het gebrek aan actie bij de archiefdiensten en archivarissen spreekt ook dedain naar de stamboomonderzoeker die massaal gebruik maakt van alle online bronnen die de afgelopen 15 jaar beschikbaar zijn gekomen. Er is nog steeds teveel focus op de “serieuze” bezoeker, de onderzoeker of, kwijl, de wetenschappelijk onderzoeker! Daar doen we het uiteindelijk voor! Niet dus. We zijn er voor alle burgers, op alle niveaus, uit alle sociale en culturele lagen, met alle vragen die ze aan ons willen stellen. Voor iedereen.

Vanuit dat elan moeten we denken en doen. Wij zijn er om de medelanders toegang te geven tot informatie. Zo veel mogelijk, zo vaak mogelijk en op een zo laagdrempelig mogelijke manier. Terug naar het regime van beschikbaar stellen via de studiezaal is geen serieuze optie. Wie daarvoor pleit en blijft pleiten zit toch echt in de verkeerde eeuw en eigenlijk ook in het verkeerde vak.

Archieven zijn pilaren van een democratische traditie. Wij staan aan de kant van de medelander en worden betaald door de overheden. We zorgen voor balans in de informatieongelijkheid tussen burger en bestuur. Dat moeten we koesteren en verdedigen.

In het licht van de verkiezing van het Pronkstuk van Nederland is het hoog tijd voor een Acte van Verlatinghe van archivarissen tegen de absurde gevolgen van de invoering van de AVG op 25 mei 2018. Strijd voor openbaarheid! Geen AVG maar AVV!

[afbeelding komt van de omslag van het Archievenblad 2018/2, tweet: https://twitter.com/archievenblad/status/969519372049047552]

Tijd voor een nieuwe avatar

donderdag 28 december 2017

Begin 2015 koos ik voor een nieuwe avatar omdat ik toen in de schrijfmodus ging zitten voor het boek Over 't Odenhout dat in november verscheen.

Nu kan ik weer een beetje op mijn lauweren rusten en verder gaan met het systematische bronnenonderzoek waar ik rond 2000 mee begon. Want ondanks dat het boek er is, valt er nog genoeg nieuws te ontdekken. Het blijft zoeken naar schriftelijke bevestiging of weerlegging van wat ik in sommige gevallen heb aangenomen en gepubliceerd. De bevrediging als er weer een snipper duidelijkheid bijkomt is nog steeds de belangrijkste drijfveer.
Bovendien zijn de hoofdstukken uit het boek overgezet naar de UdenhoutWiki (onderdeel van de TilburgWiki). Daar is dan plaats voor nieuwe bewijsvoering en de nieuwe hoeven die onherroepelijk in de bronnen liggen te wachten op ontdekking.

Daarom is het zo vlak voor 2018 tijd voor een nieuwe avatar. Het is altijd even zoeken naar het juiste plaatje. Ik wilde niet terugvallen op mijn oude Sint Ludovicus dus stap ik over naar mijn sterrenbeeld: de boogschutter!
Dit is een fraaie sculptuur uit het museum Saint-Remi in Reims. Niet geheel onbeschadigd, maar dat is niet zo erg.

Over 't Odenhout

zondag 19 november 2017

Dit boek is afgelopen vrijdag 17 november gepresenteerd door Kees van Kempen en mijzelf tijdens een bijeenkomst in 't Plein in Udenhout. Het boek verscheen als jubileumboek van het schrijversteam van Heemcentrum 't Schoor dat dit jaar in januari 25 jaar bestond. Ik ben in 1996 lid geworden van dat schrijversteam en sindsdien heb ik aan bijna elk boek meegewerkt of een bijdrage geschreven. De lijst telt nu 53 publicaties. Een overzicht vind je op de website van Heemcentrum 't Schoor.

Dit boek is voor een flink deel de weerslag van onderzoek dat ik sinds het begin van de 21ste eeuw heb gedaan in de archiefbronnen die rijkelijk voorhanden zijn voor Udenhout. De schepenbank van 's-Hertogenbosch (het Bosch Protocol) sinds 1367, de Oisterwijkse schepenbank sinds 1418, de leenboeken van de hertog van Brabant sinds 1312, de cijnsboeken sinds 1340, het rijke archief van de abdij van Tongerlo, en de rijke archieven van verschillende klooster in 's-Hertogenbosch. Dat vormt een redelijk unieke serie bronnen die het mogelijk maken om de Udenhoutse geschiedenis heel ver terug te traceren.

Dat heeft geresulteerd in het boek Over 't Odenhout. Het is geen typisch heemkundeboek. Dat maakt het spannend of het wel voldoende verkocht zal worden. Om die kans te vergroten hebben Kees van Kempen en vooral ook Frank Scheffers de situatie van nu in Udenhout in kaart gebracht, gerelateerd aan de ligging van de 14de eeuwse hoeven die in het boek staan beschreven. Dat biedt voor bewoners van Udenhout de unieke mogelijkheid om de alleroudste geschiedenis van de plek waar ze wonen terug te lezen. Het boek telt 368 pagina's, ruim 500 foto's, waarvan een groot deel speciaal voor dit boek zijn gemaakt, en als klap op de vuurpijl zit er een plattegrond bij van Udenhout in 1350 met alle hoeven daarop ingetekend.

De presentaties van de boeken die het schrijversteam schrijft worden al jarenlang heel goed bezocht. Dat was deze keer niet anders. Bijna 200 mensen namen plaats op de tribunes van 't Plein om te luisteren naar mijn verhaal over het ontstaan van het dorp, gevolgd door een presentatie van Kees over de situatie van nu. De zaal luisterde geïnteresseerd toe en de reacties achteraf waren positief. Dat is fijn, want het is toch een abstract verhaal over 800 jaar geleden.
Vanwege het jubileum was er de zaterdag een tentoonstelling van plattegronden van Udenhout en foto's van de verschillende boerderijen waar Udenhouters en andere geïnteresseerden vrij konden binnenlopen. Ze konden boeken kopen of gereserveerde exemplaren ophalen. Al met al zijn hier op zaterdag opnieuw 200 mensen op af gekomen.

Om 11 uur en 14 uur herhaalden Kees en ik onze presentaties van vrijdag in de trouwzaal en daar kwamen 90 mensen op af. Twee keer een volle trouwzaal. Al het werk dat in dit boek is gaan zitten is daarmee dubbel en dwars terugverdiend. Ik heb er heel veel voldoening uit gehaald. Van het bestuur van Heemcentrum 't Schoor kregen Frank Scheffers en ik een grote print van de kaart van 1350, op schoolkaartformaat, en dat is echt een sieraad. Die krijgt een mooie plaats in de werkkamer zodat die steeds in mijn blikveld hangt. Zo kan die kaart dienen als inspiratie voor de voortzetting van dit project. Want klaar is het nog niet zoals ik al eerder schreef :)



Kees van Kempen heeft een animatie mogelijk gemaakt waar ik ook input voor geleverd heb en die via de Udenhout Wiki te bekijken is. Of direct op Youtube. Overigens komt de inhoud van het boek Over 't Udenhout na verloop van tijd ook beschikbaar in de Udenhout Wiki. Daarmee kan ook de digitale speurder kennis nemen van de rijke geschiedenis van dit Brabantse dorp.

Boeken schrijven - slot

zondag 15 oktober 2017

Afgelopen september is de laatste hand aan de drukproef gelegd. Daarna hebben we nog gewerkt aan de layout van de kaart die los in het boek komt. Daarmee is de hele voorbereiding dan toch tot een eind gekomen...

Wanneer ben ik begonnen met dit onderzoek? Zelf schrijf ik ergens in dit weblog over 2004 en ergens ander noem ik 2002. Het is duidelijk dat ik mijn eigen geschiedenis niet al te best vastleg. In 2002 begonnen John Boeren, Berry Moonen (+ 2004) en ik met de website www.snoerman.org. Ik weet dat dat een platform was waarop ik mijn bronnen over Udenhout met de wereld wilde delen. Logischerwijs zou ik daarom voor dat jaar met het onderzoek moeten zijn begonnen. Het onderzoek bestond uit een niet direct gedefinieerd doel. Hoe dan ook, ergens in het begin van de 21ste eeuw heb ik de beslissing genomen om zo systematisch mogelijk de bronnen over Udenhout te transcriberen of op zijn minst vast te leggen. Daar is dan een grote bevolkingsreconstructie uit ontstaan die ergens in het midden van de 19de eeuw begint en terug gaat tot ergens in de 13de eeuw. Daaraan gekoppeld, zoveel mogelijk, de bronnen waar deze personen in voorkomen. Allemaal onder voorbehoud en ik verras mezelf nog steeds doordat ik aannames heb gedaan die ik niet gedocumenteerd heb. Zo leer je in de loop van het onderzoek en doe je heel veel dingen dubbel, driedubbel of X-dubbel.

In februari 2015 begon ik met het schrijfwerk. In het begin betekende dat niet meer dan het op een rij zetten van de hoeves die aan bod konden komen. Daarna heel summier wat bij elkaar sprokkelen maar het werd vooral een race om nog zoveel mogelijk open eindjes aan elkaar te knopen. Weg systematiek en welkom chaos! Wel een heel prettige chaos. Blijkbaar is dat een situatie waar ik me comfortabel in voel. Paniek, zweetaanvallen en opperste concentratie wisselen elkaar af. Tot op het laatste moment, als je merkt dat een legenda bij een kaart in het boek niet is opgenomen... Die misser kon nog worden hersteld!

Het boek is een trendbreuk met de andere boeken die het schrijversteam van Heemcentrum 't Schoor de afgelopen 25 jaar heeft gepubliceerd en geschreven. Het is geen makkelijk leesboek. Een aantal hoofdstukken zijn taai en bevatten veel informatie die niet altijd op een soepele manier geschreven zijn. Het is dan ook vooral een naslagwerk. Voor veel bewoners van Udenhout een boek waarin ze kunnen lezen hoe lang er al mensen wonen op de plek waar nu hun huis staat. Het boek biedt een basis voor verder onderzoek, voor interpretatie van het ontstaan van het dorp. Het is in dat opzicht een uniek boek omdat het voor meer dan de helft van Udenhout een geschiedenis vertelt die tot de eerste helft van de 14de eeuw teruggaat.

Het was een heidens karwei. En dan heb ik het alleen over mijn eigen deel. Naast mijn bijeen gesprokkelde informatie uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd is er een aanzienlijke hoeveelheid gegevens verzameld over de huidige situatie. Dat deden met name Frank Scheffers voor het Biezenmortelse deel en Kees van Kempen voor het Udenhoutse deel. Zij hebben de lijn naar het heden doorgetrokken daar waar ik genoegen neem met een aansluiting op de kadastergegevens van 1832.
Daardoor is het boek een prachtig naslagwerk geworden. Er is veel op aan te merken en mijn enige hoop is dan dat mensen vast gaan leggen wat er niet goed is. Of dat tenminste melden bij mij of Heemcentrum 't Schoor.
Verder heb ik dankbaar gebruik gemaakt van het vele voorwerk dat Wim de Bakker al decennialang doet met het toegankelijk maken van het Oisterwijkse schepenprotocol. Om over de hulp bij het transcriberen van de Bossche schepenakten maar te zwijgen. Daar bood Mark Vermeer de helpende hand. Daarbij komt nog het werk van talloze anderen die al eens eerder onderzoek hebben gedaan naar Udenhouts verleden en dat hebben gepubliceerd.


Als je nou denkt dat het onderzoek klaar is, dan heb je het mis! Er is nog een berg werk te verzetten. Gelukkig heeft 't Schoor heel veel informatie vastgelegd in de Udenhout Wiki, onderdeel van de TilburgWiki. Daar gaan we straks geleidelijk aan de oude en nieuwe gegevens een plaats geven zodat het onderzoek nog levend blijkt. Dat kan ook de plaats zijn waar kritische lezers en onderzoekers aanvullingen en verbeteringen kunnen indienen of zelf plaatsen. Zo krijgt het onderzoek naar laat-middeleeuws Udenhout ook een digitale en beter vindbare plaats.

Het hele proces dat sinds het voorjaar van 2015 is gaan lopen heeft heel erg veel tijd en energie gekost. Allemaal goede energie. Het was en is een prachtige belevenis om losse gegevens te zien groeien tot teksten en inzichten, nieuwe "feiten". Het is dat creatieve proces wat het uiteindelijk al die jaren interessant houdt. Het combineren van informatie uit bronnen tot iets nieuws, tot iets wat nog niemand eerder heeft gedaan of bedacht. Foutloos? Zeker niet. Er is altijd ruimte voor verbeteringen. Er zijn nog genoeg bronnen te onderzoeken. Maar nu een streep trekken en eens kijken waar je het voor doet en dat ook aan anderen te laten zien, dat is prachtig.

Geschiedenis herschrijf je steeds opnieuw. Nieuwe informatie, nieuwe inzichten, andere context, het maakt de oude informatie steeds opnieuw levend en levert nieuwe zienswijzen op. Fascinerend. Mooi om daar deel van uit te kunnen maken. Het dorp Udenhout (en Biezenmortel) heeft een unieke geschiedenis. Nu kunnen meer mensen daar kennis van nemen. Beter wordt het niet.

En ik ben nog lang niet klaar... ;)

Eerder blogs over mijn onderzoek:
24 november 2008
15 december 2011
24 februari 2015
2 september 2016
10 december 2016

 
links, tags en widgets - Templates para novo blogger