Irvin D. Yalom - Het raadsel Spinoza

L. was razend enthousiast over dit boek en wist zeker dat ik er ook lyrisch over zou zijn. Ik zou er veel van mezelf in herkennen. Alsof dat me lyrisch maakt! ;) Niet dus.

Het is een heel goed boek en ik heb het met veel plezier gelezen. Het beschrijft het leven van Bento (Benedictus of Baruch) de Spinoza. Hij was een Portugese Jood die in het godsdiensttolerante Nederland onderdak vond. Nou ja, tolerant als je geen katholiek was dan. Aangezien er maar heel weinig feitelijks over zijn leven bekend is, heeft de schrijver er nogal wat bij verzonnen. Maar dat is natuurlijk zijn voorrecht.
Spinoza was een filosoof die sinds de publicatie van zijn boeken velen heeft geïnspireerd met zijn ideeën over vrijheid en god/natuur. Het kostte hem wel zijn Joods zijn. Hij kreeg een zogenaamde Cherem of banvloek tegen zich uitgesproken door de Joodse religieuze gemeenschap vanwege zijn ketterse opvattingen.
Het deel van het boek dat daarover gaat, met name zijn ideeën over God en over de authenticiteit van de bijbelteksten is bijzonder intrigerend. Herkenbaar en als je het terugplaatst in de tijd kun je je ook voorstellen dat dat soort ideeën in geen enkel land getolereerd zouden worden. Dat is zelfs nu nog gevaarlijke taal in menig "modern" land. De dialogen waarin Bento zijn ideeën uiteenzet en toelicht zijn wat mij betreft de beste hoofdstukken van het boek. Briljant. De latere hoofdstukken met voornamelijk nog gesprekken tussen Spinoza en zijn vriend Franco zijn een stuk minder inspirerend. Zijn vrouwvijandigheid komt netjes aan bod.

Het boek heeft echter nog een hoofdpersoon: Alfred Rosenberg. Dat klinkt ook behoorlijk Joods. Je kon de man niet erger beledigen. Alfred Rosenberg was een van de hoofdrolspelers in de Nazipropaganda van het eerste uur. Hij was afkomstig uit het Baltisch gebied waar veel Duits bloed woonachtig was. Zijn carrière begon in 1919 bij de DAP omstreeks het tijdstip dat Hitler er lid van werd. Hij was al jong sterk anti-semitisch en anti-communistisch. Van zijn leven is veel meer bekend.
Hij was een nogal eenzaam en gesloten type. De hoofdstukken in het boek die Rosenberg als onderwerp hebben zijn werkelijk fascinerend. Dat vond ik tenminste. Het geeft een mooi inzicht in de redelijke mens die toch volslagen verkeerde beslissingen kan nemen. In dit geval met dramatische afloop. NIet alleen werkte hij natuurlijk mee aan het verfoeilijke systeem van Nazi-Duitsland, maar hij betaalde er ook de ultieme prijs voor. Als enige van de beschuldigde kopstukken hield hij vol dat de rassendoctrine van de Nazi's goed en terecht was. Dat kostte hem zijn leven.

Bizar detail is dat de levens van Spinoza en Rosenberg elkaar raakten toen in 1941 de Spinoza bibliotheek door de Duitsers werd geconfisqeerd. Dat paste in een operatie die behelsde materiaal te verzamelen van tegenstanders van Nazi-Duitsland. Rosenberg was de leider van die operatie.
Wonder boven wonder bleef de Spinoza boekencollectie intact en kwam terug naar Nederland. De bibliotheek is nu nog steeds te raadplegen in Den Haag.

Prachtig historisch gegeven op originele wijze vertolkt door Yalom. Een wijs boek.
Had L. toch een beetje gelijk :-)

Wens: Archeologie in 3D

Vandaag was het weer mijn inmiddels traditionele krantenleesochtend. De NRC's van donderdag tot en met zaterdag gaan dan in behoorlijk tempo door mijn handen. Vaak is het oud nieuws en daardoor minder interessant nieuws.

De krant van donderdag bevatte een interessant artikel over de vondst van een waarschijnlijk 13de eeuws Joods ritueel bad in Venlo in het projectgebied Maasboulevard. De vondst dateert al van 2004. Toen had ik nog geen rss of bijzondere nieuwsgaringsskills op internet dus dat was me totaal ontgaan. Ik zag de foto en dacht meteen: wat jammer dat dergelijke vondsten, die sinds het Verdrag van Malta sterk in aantal zijn toegenomen, niet ergens overzichtelijk bij elkaar staan. En dan niet een obligate, slaapverwekkende lijst met bijbehorende rapporten, maar digitaal, online en in 3D.
Google Earth zou een prachtige plaats zijn om dat materiaal te verzamelen. Je kunt in eerste instantie volstaan met pure registratie. Maak een 3D object van de vondst, plaats die op de kaart, koppel er enkele relevante foto's aan, schrijf een lemma voor Wikipedia en mocht je later belangwekkend nieuws hebben, dan kun je dat er simpelweg aan linken. En je Wikilemma updaten nauurlijk! Zo simpel kan het zijn!

Het joodse rituele bad, een mikwe, is van de oorspronkelijke vindplaats vervoerd naar de gemeentewerf. De plannen voor de Maasboulevard stonden iets anders in de weg. Nu gaat het badhuis naar het Limburgs Museum waar het straks weer te bezichtigen is. Een prima praktische oplossing.

Maar weet de onschuldige bezoeker straks nog waar het gevonden is? Ongetwijfeld komt er een kaart waarop met een stip of een lijn te zien is waar het lag. Dat zie je wel in meer musea. Een goede 3D reconstructie digitaal in situ zou meerwaarde hebben. Vooral als die voor iedereen online beschikbaar is. Het is de hoogste tijd om in Google Earth een historische laag voor Nederland aan te brengen, desnoods meerdere om verschillende perioden te dekken. Zie bv de prachtige 3D weergave van het oude Rome.

Voor de archeologische gemeenschap in Nederland is het nu tijd om wakker te worden en de digitale mogelijkheden uit te nutten. Je bereikt veel makkelijker veel meer mensen, je kunt bij exposities, tijdelijk of permanent, van dezelfde funcitonaliteiten gebruik maken. Het wordt veel eenvoudiger, ook voor leken om informatie te gaan combineren en verbanden te zien, misschien wel nieuwe ontdekkingen te doen. Het stimuleert onderzoek door amateurs. Je kunt ook voor hen de mogelijkheid bieden om vondsten in kaart te brengen. De groep Nederlanders die met een metaaldetector door het land trekt is groot. Kortom er zijn eigenlijk alleen maar voordelen te noemen.

Geschiedenis vastleggen en laten zien. Dat willen we toch allemaal?

Mark Mazower – Thessaloniki, stad van geesten 1430-1950

Dit is een lijvig boek met notenapparaat en verklarende woordenlijst. Daarmee is de toon gezet wat mij betreft. Het heeft kenmerken van een wetenschappelijke studie en zo leest het ook voor een deel. Van de andere kant is het gewoon een boek over een stad met een heleboel feitelijkheden die door bronvermeldingen wordt gestaafd. Niks mis mee.

Toch heeft het lezen van dit boek mij een hele lange tijd gekost. Het is in deze vakantie eindelijk gelukt omdat ik er nu tijd voor heb genomen. Het is geen nachtkastjeboek dat je voor het slapen gaan nog even openslaat en dan wat pagina's leest. Daarvoor is het te ingewikkeld en gecompliceerd. Dat ligt niet aan de schrijfstijl van Mazower maar eerder aan de bewogen geschiedenis van Thessaloniki.

Wat een verleden. In deze tijd van multiculturele samenlevingen en toenemende spanningen tussen bevolkingsgroepen binnen en buiten Europa is het goed te lezen dat deze problematiek niet op zichzelf staat.
Sterker nog: het is van alle tijden. Dat wisten we natuurlijk al lang, want niets is nieuw in de geschiedenis van mensen.

Thessaloniki is een thuis geweest voor allerlei volkeren die daar in de loop der eeuwen terecht zijn gekomen. Geweldig om dat te lezen. Zo dichtbij en tegelijkertijd weet je zo weinig van zo'n stad. Wist de lezer van dit stuk dat deze stad pas sinds 1912 tot Griekenland behoord? Eeuwenlang daarvoor was het Turks met een hele grote Joodse gemeenschap.
In dat opzicht is zo'n boek verhelderend: hoe weinig weet ik eigenlijk van mijn eigen continent? Hoe weinig heb ik in het verleden geleerd van de Arabische invloed in Europa, behalve dat die te vuur en te zwaard bestreden moet worden vanaf 712 tot en met heden.
En is het niet schrijnend dat in een stad als Thessaloniki het Turkse verleden wordt ontkend en nauwelijks aandacht krijgt, terwijl dat een hele vormende periode in de stadsgeschiedenis is geweest. Wat is toch die weerzin tegen islam en moslims die zo diepgebakken in ons zit terwijl er nauwelijks redenen voor te noemen zijn.

In dat opzicht is dit boek en eyeopener en en aanrader. Je moet wel geduld hebben en tijd om het in een redelijke tijdspanne uit te lezen. Dat is me niet gelukt, maar het is wel een boek dat ik niet licht zal vergeten voor wat betreft de inhoud. Ik heb het al in diverse gesprekken te berde gebracht omdat het me zo verraste dat ik zo weinig van deze geschiedenis (die niet alleen voor Thessaloniki geldt) wist en vooral dat ik me er zo slecht van bewust ben dat ook mijn geschiedenisonderwijs erg westers gekleurd is geweest. Ik moet nog veel leren.

Dank je Catarina Tzouridou dat je me dit boek cadeau hebt gedaan